Διοίκηση σε κλίμακα χωριού: από το ΦΕΚ στην καθημερινότητα
Στις 7 Μαΐου 1856, η Εφημερίδα της Κυβερνήσεως δημοσιεύει τους διορισμούς ειδικών παρέδρων του δήμου Αριστομένους:
Τοῦ μέν χωρίου Λοΐ ὁ Παναγ. Μπάτσανος, ἀντὶ τοῦ Ἠλία Χουλιάρη, ἀπολυθέντος τῆς ὑπηρεσίας, ὡς ἀναδεχθέντος τὸ τῆς ἱερωσύνης ἀξίωμα.
Ο Ηλίας Χούλιαρης αποχωρεί από τη θέση του παρέδρου λόγω της εισόδου του στον ιερατικό κλάδο και αντικαθίσταται από τον Παναγ. Μπάτσανο. Το κείμενο αντανακλά τη δομή ενός θεσμικού πλαισίου, το οποίο είχε τεθεί σε εφαρμογή ήδη από το 1834.
Τι ήταν ο πάρεδρος
Σύμφωνα με τον Νόμο της 27ης Δεκεμβρίου 1833 (ΦΕΚ 4/1834), οι δήμοι ταξινομούνταν σε τρεις τάξεις, με κριτήρια τον πληθυσμό και τη φορολογική τους απόδοση. Οι δήμοι Γ΄ τάξεως, όπως ο Δήμος Αριστομένους, προβλέπονταν να διαθέτουν έναν πάρεδρο. Ωστόσο, στην περίπτωση δήμων που περιλάμβαναν περισσότερα του ενός χωριά, ο νόμος επέτρεπε τον διορισμό επιπλέον παρέδρων, έναν σε κάθε χωριό, εφόσον το επέβαλλαν οι τοπικές ανάγκες.
Η εκλογή του παρέδρου
Η επιλογή των παρέδρων γινόταν από το δημαιρεσιακό συμβούλιο, ένα σώμα που απαρτιζόταν από τους εν ενεργεία δημοτικούς συμβούλους και έναν αριθμό από τους πλέον επιφανείς και φορολογικά ισχυρούς πολίτες του δήμου. Η διαδικασία δεν στηριζόταν στην καθολική ψήφο, αλλά στη συμμόρφωση με συγκεκριμένα εισοδηματικά και διοικητικά κριτήρια, όπως αυτά ορίζονταν από τον νόμο.
Η εκλογική διαδικασία ήταν θεσμικά αυστηρή. Οι εκλογείς ορκίζονταν δημόσια, δηλώνοντας ότι δεν έχουν δωροδοκηθεί, η ψήφος ήταν έγγραφη και υπογεγραμμένη, και σε περίπτωση ισοψηφίας γινόταν κλήρωση. Τα πρακτικά αποστέλλονταν στον Έπαρχο και κατόπιν στον Νομάρχη, ο οποίος διενεργούσε έλεγχο νομιμότητας και, σε περίπτωση έγκρισης, επικύρωνε τον διορισμό.
Στους δήμους Γ΄ τάξεως, όπως στο δήμο Αριστομένους, οι πάρεδροι διορίζονταν από τον Νομάρχη. Η διαδικασία δεν ολοκληρωνόταν χωρίς επίσημη έγκριση.
Κωλύματα και ασυμβίβαστο
Ο ίδιος Νόμος καθόριζε και τις περιπτώσεις αποκλεισμού από το αξίωμα. Δεν μπορούσαν να εκλεγούν πάρεδροι όσοι υπηρετούσαν ως δημόσιοι υπάλληλοι, στρατιωτικοί εν ενεργεία, δημόσιοι διδάσκαλοι ή ιερείς. Καθώς ο Ηλίας Χούλιαρης χειροτονήθηκε μετά τον διορισμό του, έχασε αυτοδικαίως το δικαίωμα να διατηρεί τη θέση. Η αποχώρησή του ήταν νομικά αναγκαία και αντικαταστάθηκε από τον Παναγ. Μπάτσανο.
Αρμοδιότητες του παρέδρου
Ο πάρεδρος, ως τοπικός αντιπρόσωπος της δημοτικής αρχής στο χωριό, είχε ένα πολυσύνθετο σύνολο αρμοδιοτήτων. Εκπροσωπούσε τον δήμαρχο και εκτελούσε τις εντολές του σε ζητήματα διοίκησης, τάξης και καθημερινής λειτουργίας. Αν και δεν διέθετε δικαίωμα ψήφου, παρίστατο στις συνεδριάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου, όπου είχε τη δυνατότητα να εκφράζει γνώμη, να καταθέτει παρατηρήσεις και να εισηγείται ζητήματα που αφορούσαν την κοινότητά του. Σε περίπτωση παραίτησης, απουσίας ή αδυναμίας του δημάρχου, ο πάρεδρος μπορούσε να τον αντικαταστήσει προσωρινά, διασφαλίζοντας τη συνέχεια της τοπικής διοίκησης. Επιπλέον, ήταν υπεύθυνος για την καταγραφή τοπικών συμβάντων, την επίβλεψη έργων και τη διαβίβαση πληροφοριών ή αιτημάτων στον δήμο. Η θέση του ήταν κατά κανόνα άμισθη, εκτός και αν, λόγω ιδιαίτερων καθηκόντων ή φόρτου εργασίας, του αποδιδόταν αντιμισθία.
Θητεία και αντικατάσταση
Η θητεία του παρέδρου ήταν τριετής. Σε περίπτωση παραίτησης, ασυμβίβαστου ή θανάτου, γινόταν νέα εκλογή και διορισμός, αλλά ο νεοδιορισθείς δεν ξεκινούσε νέα τριετία, απλώς ολοκλήρωνε τη θητεία του προηγούμενου. Στην περίπτωση του Λοΐ, ο Μπάτσανος διορίζεται για να συμπληρώσει τη θητεία του απολυθέντος Χούλιαρη.
Ο Παναγιώτης Μπάτσανος, που το 1856 διορίζεται πάρεδρος στο χωριό Λοΐ αντί του Ηλία Χούλιαρη, εμφανίζεται στους εκλογικούς καταλόγους του 1865 ως κάτοικος Λοΐου, ηλικίας 50 ετών, υιός του Αθανασίου και με επάγγελμα «γεωργός». Αυτό επιβεβαιώνει τη διαχρονική παρουσία του στο χωριό και την κοινωνική του θέση, πιθανότατα ως οικονομικά ενεργό και σεβαστό πρόσωπο της κοινότητας, χαρακτηριστικά που εξηγούν την ανάδειξή του στον ρόλο του παρέδρου.
Η συνέχεια του ονόματος
Το επώνυμο Χούλιαρης επιβιώνει μέχρι σήμερα στο χωριό, διατηρώντας μια ιστορική συνέχεια. Το γεγονός αυτό ενώνει ένα θεσμικό τεκμήριο του 19ου αιώνα με την προφορική και βιωμένη μνήμη της κοινότητας. Η περίπτωση του Λοΐου αποκαλύπτει τον τρόπο που η γραφειοκρατική οργάνωση του νεότερου ελληνικού κράτους εγγράφεται στη ζωή των τοπικών κοινωνιών.
